Czym jest nadwrażliwość słuchowa?

Nadwrażliwość słuchowa jest powiązana z ponad dwudziestoma zaburzeniami medycznymi niezwiązanymi ze słuchem, takimi jak zespół Williamsa, zaburzenia ze spektrum autyzmu, fibromialgia, migrena, urazy głowy, toczeń i zespół wstrząsu akustycznego (Robertson i Simmons, 2013) oraz schorzenia stawów i pleców (Paulin J. i wsp. 2016). Tak duża korelacja nadwrażliwości słuchowej z licznymi schorzeniami wskazuje, że warto w poszukiwaniu  przyczyn, widzieć zarówno czynniki centralne, takie jak procesy uwarunkowane funkcją ośrodków neuronalnych,  jak  i związane z przyczynami obwodowymi a dotyczących stanu  i funkcji mięśni wewnątrzusznych. Autorzy (Baguley D.M. 2003). podkreślają, że nadmierna ruchomość strzemiączka jest również podawana jako przyczyna obwodowej nadwrażliwości słuchowej, a stany obejmujące porażenie nerwu twarzowego (tj. porażenie Bella, zespół Ramsaya-Hunta i choroba z Lyme) są zaangażowane w etiologię tego schorzenia. Badania o mechanicznym podłożu nadwrażliwości, wynikającym z nadmiarowej ruchomości strzemiączka są niejako kontynuacją wnioskowania o znaczeniu obwodowych czynników wynikających z jakości tkanek i struktur mięśniowych (Silverstein H i wsp. 2019).  

W literaturze tematu mizofonia i nadwrażliwość słuchowa została powiązana z nadreaktywnością pewnych obszarów mózgu. Badacze (Ward J. i wsp. 2025), podjęli temat wyjaśnienia neurochemii obniżonej tolerancji na dźwięk. Badanie obrazowe z zastosowaniem spektroskopii rezonansu magnetycznego (MRS), miało na celu pomiar indywidualnych różnic w poziomie neuroprzekaźników pobudzających i hamujących, odpowiednio glutaminianu sodu i GABA. Postawiono hipotezę, że obniżona tolerancja na dźwięk będzie związana z większą pobudliwością odpowiednich obszarów kory mózgowej, u podłoża której leży zaburzenie równowagi neuroprzekaźników pobudzających i hamujących (większa ilość glutaminianu lub mniejsza ilość GABA). Jest to związane z teoriami, które postulują zwiększony „wzmocnienie” (wzmocnienie aktywności neuronalnej w wstępujących szlakach neuronalnych) w nadwrażliwości słuchowej i mizofonii ( Auerbach i wsp. 2014 ; Rubenstein i Merzenich, 2003 ) oraz powiązanymi teoriami, które postulują, że odpowiedzi neuronalne na bodźce sensoryczne są mniej zróżnicowane (tj. większy szum neuronalny) ze względu na zwiększony stosunek pobudzenia do hamowania ( Rubenstein i Merzenich, 2003 ). Nie stwierdzono jednak istotnych różnic między grupami w zakresie neuroprzekaźników w żadnym obszarze.Odkrycia przeczą hipotezie, że wewnętrzne różnice w pobudzeniu i hamowaniu w korze słuchowej są związane z mizofonią lub nadwrażliwością słuchową. Alternatywne modele (Savard i Coffey, 2025 ), koncentrujące się na strukturalnych i/lub funkcjonalnych różnicach  związanych z percepcją słuchową, emocjami i uwagą, mogą oferować bardziej przekonujące wyjaśnienie ( wyciąg z literatury naukowej - opracowanie własne).

Nadwrażliwość słuchowa, to obniżona tolerancja na dźwięki. Jak wykazują badania dr Stephana Porgesa, nadwrażliwość słuchowa w dużej mierze jest związana z aktywacją reakcji zagrożenia. Osoby, które doświadczają przewlekłego stresu, poczucia zagrożenia, dużego napięcia emocjonalnego, lęku, doświadczenia traumatycznego ( np. zabieg medyczny) lub doświadczyły reakcji szokowej ( np. wypadek) mogą w konsekwencji „ nabawić się” nadwrażliwości słuchowej.

Jakie są objawy nadwrażliwości słuchowej?

• nieadekwatne reakcje emocjonalne na dźwięki otoczenia np. płacz, niepokój, duże pobudzenie w hałasie,
• reakcje emocjonalne, które występują nagle i są bardzo intensywne, aż do zachowań agresywnych,
• zmęczenie,
• trudności ze snem,
• wyłączanie się,
• zawieszanie się,
• podenerwowanie,
• zaburzenia kontaktu,
• unikanie ludzi,
• niekorzystna reakcja na duże skupiska osób,
• zaburzenia uwagi i koncentracji,
• zaburzenia pamięci,
• bardzo niska wydajność realizowanych działań,
• złość, wchodzenie w konflikty,
• zakrywanie uszu,
• zaburzenia emocjonalne,
• unikanie nowych sytuacji akustycznych,
• trudności w adaptacji do nowych warunków np. nowej grupy przedszkolnej, klasy szkolnej,
• zaburzenia zrozumiałości mowy,
• zaburzenia percepcji częstotliwościowej – mylenie / zniekształcanie słów,
• zaburzona dynamika słyszenia mowy utrudnionej
• odbieranie środowiska/ otoczenia  jako wrogiego i unikanie relacji

Jak zbadać nadwrażliwość słuchową?

Diagnostyka w zależności od wieku i potrzeb może obejmować od badania słuchu i wyznaczenie poziomu nadwrażliwości słuchowej, aż po pełną diagnostykę zaburzeń przetwarzania słuchowego. Optymalne jest wykonanie pełnej diagnostyki przetwarzania słuchowego. Nadwrażliwość słuchowa zaburza percepcję słuchową w tym jakość realizacji takich funkcji jak: percepcja częstotliwościowa  czy lokalizacja sygnału.  Należy  sprawdzić czy jest to zaburzenie pierwotne (w wyniku nadwrażliwości) czy wtórne (współobecne deficyty percepcji słuchowej w tym np. wtórne zaburzenia przetwarznia słuchowego, zaburzenia zrozumiałości mowy w szumie).

Badania diagnostyczne rekomendowane do badania nadwrażliwości słuchowej:

• Audiometria tonalna
• Audiometria mowy
• Audiometria impedancyjna : tympanometria z zapisem odruchów z m. strzemiączkowego – optymalnie dla 80 i 100 DB
• Próg dyskomfortu słuchowego UCL.
• Badanie zrozumiałości mowy utrudnionej z wykorzystaniem testów zdaniowych 
• Sensoratio - test równej głośności (elc.sensoratio.pl) - pomiar w zakresie 31,5 Hz do 16 kHz - zakres badania uwzględnia częstotliwości nie badane audiometrycznie

Czy nadwrażliwość słuchową można skutecznie obniżyć a nawet zlikwidować ?

Nadwrażliwość słuchowa tak zwana obwodowa - czyli wynikająca z obniżenia lub braku mięśniowej ochrony przed hałasem - dotyczy jakości pracy mięśnia strzemiączkowego oraz mięśnia trzymacza błony bębenkowej. W takim przypadku należy przed podjęciem terapii ocenić czynniki wpływające na stan struktury i motoryki ciała w tym mięśni wewnątrzusznych. Rozwiązaniem jest praca nad poprawą jakości funkcji związanych z motoryką i postawą ciała. Często wartościowym wsparciem jest oprócz treningu słuchowego – praca  z fizjoterapeutą. Dodatkowe zaleceniaw takim przypadku, mogą dotyczyć aktywności ruchowej, pracy z mięśniami usznymi, aż po dodatkowe badania w tym metaboliczne i genetyczne ( np choroby tkanki łącznej, Zespół Ehlersa Danlosa itp.)

Innym rodzajem nadwrażliwości jest nadwrażliwość tzw. centralna związana z poziomem serotoniny. Ten rodzaj nadwrażliwości słuchowej może przebiegać nawet z uogólnieniem reakcji, które możemy nazwać nadwrażliwością sensoryczną. Towarzyszy głownie stanom wyczerpania, stresu, traumy. 

Nadwrażliwość słuchową będąca wynikiem „włączenia” reakcji zagrożenia można skutecznie obnizyć/znieść w ciągu kilku - kilkunastu dni. Warunkiem jest spełnienie wymagań pozwalających na regulację AUN. Nadwrażliwość słuchową znosi terapia opracowana przez dr Stephana Porgesa Safe and Sound Protocol ( SSP).

Protokół ten jest interwencją słuchową mającą zredukować nadwrażliwość słuchową, poprawić przetwarzanie słuchowe, uspokoić fizjologię organizmu i wspomagać spontaniczne zaangażowanie społeczne. Interwencja ta znana jest pod nazwą „Safe and Sound Protocol” (SPP).

Protokół Słuchania Terapeutycznego jest teoretycznym odejściem od tych metod wykorzystywanych w terapii zaburzeń przetwarzania słuchowego, które podkreślają rolę struktur ośrodkowych w przetwarzaniu mowy. Celem Protokołu Słuchania Terapeutycznego jest redukcja nadwrażliwości słuchowej dzięki wykorzystaniu funkcji antymaskującej mięśni ucha środkowego, by zoptymalizować funkcję transmisyjną ucha środkowego w przetwarzaniu mowy. Protokół słuchania Terapeutycznego jest modelem ćwiczeń, który wykorzystuje zmodyfikowane komputerowo stymulacje akustyczne, by modulować pasmo częstotliwości dźwięków przesyłanych pacjentowi. charakterystyka częstotliwości stymulacji akustycznej jest dobierana teoretycznie na podstawie udokumentowanego pasma częstotliwości i krzywych wagowych uzyskanych za pomocą współczesnych technik wykorzystywanych do wyodrębniania głosu ludzkiego z dźwięków tła. Podczas normalnego słuchania mowy za pośrednictwem kolejnych mechanizmów ośrodkowych, mięśnie ucha środkowego kurczą się i usztywniają łańcuch kosteczek słuchowych. Ten proces zmienia funkcję przekaźnikową ucha środkowego, usuwając w rezultacie ze środowiska akustycznego większość „maskujących” dźwięków tła o niskiej częstotliwości, dzięki czemu wyższe struktury mózgu mogą skuteczniej przetwarzać głos ludzki. Teoria poliwagalna zakłada, iż modulacja energii akustycznej w obrębie pasma częstotliwości ludzkiego głosu angażuje i zmienia regulację neuronalną mięśni ucha środkowego, zmniejsza nadwrażliwość słuchową, stymuluje spontaniczne zaangażowanie społeczne i uspokaja organizm na poziomie fizjologicznym, zwiększając siłę oddziaływania szlaków wagalnych brzusznych na serce.

W Protokole Słuchania Terapeutycznego wykorzystuje się przetworzoną komputerowo muzykę wokalną, by „gimnastykować” regulację neuronalną mięśni ucha środkowego, podnosząc w ten sposób efektywność przetwarzania przez mózg pacjenta głosu ludzkiego. Bodźce akustyczne reprezentujące całe spektrum normalnej mowy człowieka są moduIowane i przesyłane do obojga uszu za pomocą słuchawek. Na ucho środkowe składają się kosteczki słuchowe i mięśnie regulujące sztywność łańcucha kosteczek słuchowych. Gdy te mięśnie są napięte, usztywniają łańcuch kosteczek i zwiększają napięcie błony bębenkowej, w wyniku czego zmienia się właściwość dźwięku docierającego do ucha wewnętrznego. Ucho wewnętrzne zamienia dźwięk w kod neuronalny przesyłany do mózgu. Napinanie mięśni ucha środkowego redukuje wpływ dźwięków o niskiej częstotliwości i poprawia zdolność przetwarzania głosu ludzkiego. Pracę mięśni ucha środkowego regulują swoiste odśrodkowe włókna trzewne.

Stephan W. Porges : Teoria poliwagalna, Wydawnictwo UJ 2020

Terapia jest dostępna w wersji dla dzieci i dla dorosłych. Zarówno w postaci terapii on line jak i terapii dostępnej w gabinecie terapeutycznym. Terapia ma wysoka skuteczność terapeutyczną, którą można wymiernie monitorować jako i mierzyć.

Czy efekt długo się utrzymuje?

Tak, pod warunkiem, że zadbamy o nasz komfort psychiczny. Konieczna jest systematyczna regulacja układu nerwowego. To znaczy powinniśmy codziennie zadbać o redukcję napięcia emocjonalnego, którą przyniósł nam dzień. W jaki sposób? Zajęcia ruchowe, utrzymywanie bliskiego kontaktu z dzieckiem, wspierająca postawa rodzicielska, przytulanie, śmiech, rozmowa, śpiew. Przyjazne otoczenie.

Czym jest męczliwość słuchowa/ nadreaktywność słuchowa?

Innym rodzajem reakcji wskazującej na nadwrażliwość na dźwięki jest męczliwość słuchowa/ nadreaktywność słuchowa. W obniżeniu tolerancji dźwięków bardzo ważną role pełni ucho środkowe. W uchu środkowym znajduja sie dwa mięśnie poprzecznie prążkowane: mięsień trzymacz błony bębenkowej, mięsień strzemiączkowy ( mięśnie poprzecznie prążkowane to m.in. mięśnie posturalne). 

Męczliwość słuchowa, bardzo często wiąże się z brakiem lub znacznymi zaburzeniami jakości odruchu z m. strzemiączkowego ( wynikających z jakości reakcji m.strzemiączkowego: prawidłowa, obniżona, wiotka). Jakość reakcji obronnej jest pochodną jakości pracy mięśni posturalnych w naszych ciele. Męczliwość może mieć korelację z procesami metabolicznymi związanymi i wpływającymi na regulację pobudzenia a nawet procesy komórkowe.

Wnikliwa diagnostyka słuchu pozwala na określenie źródła nadwrażliwości słuchowej i podjęcia właściwych działań terapeutycznych.

Jakie są objawy męczliwości słuchowej/ nadreaktywności słuchowej?

• zakrywanie uszu,
• głośne mówienie,
• głośne zachowywanie się np. głośne wykonywanie różnych czynności,
• pobudzenie w szumie,
• zmęczenie i senność po dłuższej ekspozycji na szum,
• lęk przed osobami mówiącymi głośno (dzieci często nie lubią Pani, która "krzyczy")
• często znaczne zaburzenia percepcji słuchowej,
• podnoszenie głosu w warunkach, w których pojawił się szum np. gotowanie wody w czajniku, odgłos pracy lodówki, pralki, rozmowa.
• rozdrażnienie,
• wyłączanie się,
• brak reakcji na wołanie „ normalnym głosem”,
• częste upominanie otoczenia, że krzyczy,
• obrażanie się,
• złość, zagubienie, trudności ze zrozumieniem kontekstu sytuacji,
• frustracja w relacjach z innymi,
• nieadekwatna reakcja na podniesiony głos, aż do płaczu a nawet histerii,
• funkcjonowanie w grupie jak dziecko słabosłyszące,
• poszukiwanie miejsca do skakania, częste skakanie
• wokalizacja – dziecko często śpiewa lub piszczy,
• bóle brzucha bez uzasadnienia medycznego,
• zacinanie się, aż do niepłynności mówienia – jąkanie się,
• męczliwość motoryczna i poznawcza,
• wolne lub wydłużone tempo pracy,
• niezdarność ruchowa,
• obniżona siła mięśni.

Czym jest fonofobia?

Fonofobia to reakcja lękowa przed określonym typem dźwięku np. szumu suszarki, szczekaniem psa. Reakcja fonofobiczna jest uwarunkowana wcześniejszym doświadczeniem, które wynika z pobudzenia układu limbicznego odpowiedzialnego za emocje.

Po zniwelowaniu nadwrażliwości słuchowej pacjent może reagowac fonofobicznie  zanim wystapi bodziec akustyczny, np. na widok psa zakryć uszy. Reakcja fonofobiczna ulega wygaszeniu, jednak proces ten często przebiega wolno i wymaga dłuższego  okresu czasu. Warto terapię wesprzeć pracą nad reagulacją autonomicznego układu nerwowego lub pracą psychoterapeutyczną.

Lęk często definiuje się z perspektywy psychologicznej (jako odczucie strachu lub niepokoju) albo z perspektywy zaburzeń psychicznych (zaburzenia lękowe). Teoria poliwagalna podkreśla znaczenie stanu autonomicznego leżącego u podłoża emocji psychicznych utożsamianych z lękiem. Teoria poliwagalna zakłada, iż lęk jest uwarunkowany stanem autonomicznym charakteryzującym się równoczesną aktywacją układu współczulnego i obniżeniem aktywności układu błędnego brzusznego i układ zaangażowania społecznego.)

Stephan W. Porges : Teoria poliwagalna, Wydawnictwo UJ 2020

Zródło: Borg & Counter, 1989 Scientific American, © 2016 Stephen W Porges, PhD

Literatura:

Aazh H, Knipper M, Danesh AA, Cavanna AE, Andersson L, Paulin J, Schecklmann M, Heinonen-Guzejev M, Moore BCJ. (2018) Insights from the third international conference on hyperacusis: causes, evaluation, diagnosis, and treatment. Noise Health. 2018 Jul-Aug; 20(95):162-170. [PMC free article]

Auerbach B. D., Rodrigues P.V,. Salvi R. J., (2014), Central Gain Control in Tinnitus and Hyperacusis,Frontiers in Neurology, October 2014, 5(6):206, DOI:10.3389/fneur.2014.00206

Baguley D.M. Hyperacusis.(2003) JR Soc Med. 2003 grudzień; 96 (12):582-5.

Coey J.G., De Jesus O.,(2023) Hyperacusis, Last Update: August 23, 2023.https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557713/StatPearls [Internet]

Thompson A. M, Thompson G. C ,  Britton B.H.  (1998) Serotoninergic innervation of stapedial and tensor tympani motoneurons; Brain Research, Volume 787, Issue 1, 16 March 1998, Pages 175-178

J. Ward, R. Agbude, R.Smees; The neurochemistry of decreased sound tolerance: A magnetic resonance spectroscopy (MRS) study of misophonia and hyperacusis; Hearing Research

Volume 468, December 2025, 109440,https://doi.org/10.1016/j.heares.2025.109440

D.M. Baguley, D.J. Hoare; Hyperacusis: major research questions; HNO, 66 (5) (2018), pp. 358-363

J. Sheldrake, P.U. Diehl, R. Schaette; Audiometric characteristics of hyperacusis patients; Front. Neurol., 6 (2015), p. 105, 10.3389/fneur.2015.00105; 2022 Dec:426:108648.doi: 10.1016/j.heares.2022.108648. Epub 2022 Nov 8.

 Salvi R. , Chen G.^.  ManoharS.(2022), Hyperacusis: Loudness intolerance, fear, annoyance and pain, Affiliations Expand  PMID: 36395696;   DOI: 10.1016/j.heares.2022.108648; Hearing ResearchVolume 426, December 2022, 108648

Tianyi N., Zhao H.,( 2025), Diagnosis and treatment of middle ear myoclonic tinnitus, 2024 Nov;38(11):1081-1084. doi: 10.13201/j.issn.2096-7993.2024.11.017.

Paulin J, Andersson L, Nordin S. , (2016), Characteristics of hyperacusis in the general population. Noise Health. 2016 Jul-Aug;18(83):178-84. [PMC free article]

 Moura Rodrigues A. L., .AazhH (2025), Współwystępowanie chorób psychicznych w nadwrażliwości słuchowej i mizofonii: przegląd systematyczny, PMID: 40863027 Identyfikator; PMCID: PMC12383035; DOI: 10.3390/audiolres15040101; Audiol Res 7 sierpnia 2025;15(4):101.

  Ke, Jia, Du, Yali, Tyler, Richard S.,Perreau, Ann, Mancini, Patricia C.: Complaints of People with Hyperacusis; Journal of the American Academy of Audiology, Volume 31, Number 8, 1 September 2020, pp. 553-558(6); American Academy of Audiology; https://doi.org/10.1055/s-0040-1709447

Silverstein H, Smith J, Kellermeyer B.(2019), Stapes hypermobility as a possible cause of hyperacusis. Am J Otolaryngol. 2019 Mar-Apr;40(2):247-252.

Stephan W. Porges : Teoria poliwagalna, Wydawnictwo UJ 2020

Raj-Koziak D., Gos E, Kutyba J, Skarzynski H, Skarzynski PH. (2021),Decreased Sound Tolerance in Tinnitus Patients, Life 2021 Jan 26;11(2):87. doi: 10.3390/life11020087

Ward J.,  Agbude R., Smees  R.,  Simner J. ,  Ronen I.,(2025), The neurochemistry of decreased sound tolerance: A magnetic resonance spectroscopy (MRS) study of misophonia and hyperacusis, Hearing Research, Volume 468, December 2025, 109440,https://doi.org/10.1016/j.heares.2025.109440

Nelson S. B, Valakh V. (2015), Excitatory/Inhibitory balance and circuit homeostasis in Autism Spectrum Disorders,  Neuron. 2015 Aug 19;87(4):684–698. doi: 10.1016/j.neuron.2015.07.033

Savard M-A. ,  Coffey E. B.J.  (2025), Toward cognitive models of misophonia,Hearing Research, Volume 458, March 2025, 109184 https://doi.org/10.1016/j.heares.2025.109184

 RubensteinJ. L. R.,   Merzenich M. M.,(2003),  Model of autism: increased ratio of excitation/inhibition in key neural systems, Genes Brain Behav, 2003 Oct;2(5):255-67.  DOI: 10.1034/j.1601-183x.2003.00037.x, PMC6748642

Richard S. Tyler, Martin Pienkowski, Eveling Rojas Roncancio, Hyung Jin Jun, Tom Brozoski, Nicolas Dauman, Claudia,Barros Coelho, Gerhard Andersson, Andrew J. Keiner, Anthony T. Cacace, Nora Martin, and Brian C. J. Moore, (2014) A Review of Hyperacusis and Future Directions: Part I. Definitions and Manifestations, American Journal of Audiology 2014, Volume 23, Number 4, Pages 402-419, https://doi.org/10.1044/2014_AJA-14-0010